Bunjevačko prelo – kroz istoriju
Sama rič „prelo” dolazi od glagola presti, pa se zaključiva da su još u stara vrimena žene nadile to ime pozivajući jedna drugu na mobu da predu vunu.
Preslice potiču iz mesopotanske civilizacije, a na naše prostore su ji doneli Turci. Iljadama godina prelo se uz korišćenje ručne preslice i vretena, tako što se jednom rukom iz povesna na preslici izvlači nit vune, s drugom rukom se ta nit namotava na vreteno. Tek u XVI masovno se izrađuju preslice sa kolovratom koji se pokreće nogom.
Doseljavanjem u Bačku, Bunjevci su iz svoje postojbine (Like, Dalmacije, Hercegovine) doneli i običaj prela. Prela su održavali u vrime poklada zimi, kad su dani kraći a noći duže i kad imadu manje poslova napolju. U domaćinstvima di je bilo puno ovaca i vune, žene su kupili mobu da bi olakšavali mukotrpan ručni poso češljanja, grebenanje, predenje, pletenje vune, dok bi muška čeljad obično vrime provodili u kartanju. Domaćica bi obično pripravila kokice, kuvane kuruze il fanke, pa bi se prelo održavalo uz pisme i divane.
Disnotorska prela pravili su roditelji, pozivali bi svoju dicu na užnu prve nedilje posli disnotora. Za prelo darivale poklone: ženama maramice, marame, il ruvo a muškarcima maramice, košulje, šešire il šubare.
Prela su kadgod održavali i mladi, na kojima se igralo i pivalo, al uz obaveznu pratnju starijeg ženskog svita koji su sidili sa strane preli, vezli i štrikali.
O ovim privatnim bunjevačkim prelima vrlo malo je zabiluženo i spominju ji samo Ante Sekulića, Albe M. Kuntića, Jovan Erdeljanović.
Prvo Veliko bunjevačko prelo na Marin 1879. g.
U vrime bunjevačkog nacionalnog priporoda s kraja XVII vika čiji je začetnik bio biskup
Ivan Antunović, istaknute bunjevačke ličnosti, Boza Šarčević, Ago i Lazo Mamužić i Pajo Kujundžić shvatili su da će se Bunjevci potpuno odrodit i nestat ako se štogod ne priduzme.
Godine 1878. godine registrovana je Pučka kasina. Prvi pridsidnik bio je Đeno Dulić, dida biskupa Lajče Budanovića. Pučka kasina već 2. februara 1879. godine na Marin, organizuje prvo najveće okupljanje Bunjevaca „Veliko bunjevačko prelo” u obliku javne društvene manifestacije u svečanoj dvorani „Hotela Pešta”, kako se onda zvala već srušena zgrada Narodnog pozorišta u Subotici.
Ivan Antunović nije bio prisutan kod otvaranja Pučke kasine zbog svog slabog zdravlja, al je uputio pismo pridsidniku Đeni Duliću, kom je izmed ostalog napiso: „…od ove kasine zavisi po mom dubokom osvidočenju, razvitak ne samo subotičkih nego i svih ostalih ugarskih Bunjevaca. …Ovoj Kasini triba postat ognjištem bunjevačke narodne prosvite. …Evo o čemu triba u Kasini razgovarat, o čemu se triba brinut: da ozeleni ono što je mrzlom nehajanja opaljeno; što je olujom nevirstva, nećudorednosti ožuljano, ometeno.” [1]
Od onda Bunjevci organizuju javna - Bunjevačka marinska, velika, mala, divojačka... prela, ko najlipšu zimsku tradicionalnu javnu zabavu od nacionalnog značaja.
Posli Drugog svitsog rata bunjevačka prela pritvorena su obične zabave. O tom vrimenu subotićki istoričar umetnosti Bela Duranci kaže: „Krajem četrdeseti još praznicima i nedeljom pre podne, subotički korzo je svaki put bio nova neponovljiva izložba prefinjenog ukusa, znalaštva i dostojanstva. Narodne nošnje delovale su gospodstveno, uprkos dirigovanoj mržnji prema gospodi ali i prema kulacima' čije su ćeri isticale osobenost u zajedništvu veličanstvenim prizorom koji se nikada neće ponoviti na subotičkom korzou.„ [2]
U vrimenu od 1945 - 1990 godine Veliko bunjevačko prelo organizovali su hrvatska udruženja, gosti programa su bili Kićo Slabinac, hrvatske klape, Đžiboni, rok grupa Parni valjak…)
Bunjevci su konačno ponovo počeli organizovati prela posli devedesetih godina prošlog vika, „Malo prelo” Zvonko Bogdan 1998. god; „Bunjevačko divojačko prelo” KUD „Bunjevka” od (2000- 2007), „Bunjevačko Veliko prelo” BNS od 2012 – do danas.
KUD „Bunjevka” ko udruženje organizovala je najveća i najlepša prela u bunjevačkoj zajednici od devedesetih – do početka dvihiljaditi godina prošlog vika (1996-2011).
1.
„MALO BUNJEVAČKO PRELO - ZVONKA BOGDANA -1999.” KUD „Bunjevka” Tavankut, učestvovala je u zajedničkoj organizaciji u novorenoviranom restoranu „Mala gostiona” na Paliću. U okviru projekta „Dani bunjevačke kulture” u organizaciji turističke organizacije Palić Ludoš doo 1999. g. Bunjevka je učestvovala sa:
- Etno izložbom „Bunjevačka soba” i desetak etno postavki stari tradionalni predmeta, eksponati sa Izložbe prvog „Festivala bunjevačkog narodnog stvaralaštva” Tavankut 1998. godine.
- Nastupom folklorne sekcije „Spletom bunjevački igara” str. rukovodioca i koreografa Željka Stantića.
2.
Godine 1999. 2. februara – na Marin, održan je „Dan velikog prela” (DVP) u organizaciji KUD „Bunjevka” u Restoranu „Bunjevka” u Tavankut. 1999. g.
KUD „Bunjevka” organizovala je bogat kulturno-umitnički program:
- izbor Najlipše prelje i Najlipše preljske pisme na DVP
- izveden je skeč „Bunjevačko prelo” tradicionalni preljski običaji:
Najlipšim preljama dodiljivaje se lente, priznanja, cviće i pokloni.
- Na prelu se pripravlja tradicionalna preljska večera (pridilo prisnac, glavno ilo krumpirača i fanki za desert) za kraj kulturnog dila programa održava se tombola.
- Goste na prelu zabavljaju tamburaški orkestar, gosti solisti iz bogatog bunjevačkog muzičkog stvaralaštva. Posebno je važno spomenit da se na prelu najviše igralo, većinom bunjevačke i druge narodne igre (izmed blokova kulturnog programa).
- U program održalo se takmičenje „Ko će više pojist fanaka” Uz bogatu tombolu gosti su se zabavili do kasno u noć, većinom bunjevačke i druge narodne igre.
Folklorni ansambl KUD „Bunjevka” Tavankut, izveo je tri spleta „Bunjevački igara” stručni rukovodioc i koreograf Željko Stantić.
3.
Treće „BUNJEVAČKO DIVOJAČKO PRELO 2000.” KUD „Bunjevka” Tavankut, organizovala prelo u prostorijama Doma kulture MZ „Novo selo” Gajeva 50 , Subotica, sa bogatim kulturnim programom:
Na prelu svirao je Tamburaški orkestar pod rukovodstvom Antuna Letića Nuneta.
Folklorna sekcija KUD „Bunjevka”Tavankut, izvela je dva spleta „Bunjevački igara” stručni rukovodioc i koreograf Željko Stantić.
U programu gosti KUD „Bratstva” iz Ljutova pridstavili su se sa skećom „Bunjevačko prelo” u kome su izveli i splet „Bunjevački igara” pod upravom Vince Jramazovića.
U program održalo se takmičenje „Ko će više pojist fanaka” di je prvo misto osvojio Miroslav Grabovac iz Ljutova - član FA Bunjevka.
Uz bogatu tombolu gosti su se zabavili do kasno u noć.
4.
Četvrto „BUNJEVAČKO DIVOJAČKO PRELO - 2001” Subotici, KUD „Bunjevka” Subotica, organizovala u prostorijama sale „ZORICA”, Subotica, sa bogatim kulturnim programom:
Sa skečom „Iđemo na bunjevačko prelo” članovi Dramskog ansamla KUD „Bunjevka” otvorila su i započeli program prela. Pod rukovodstvom, po tekstu i režiji Kata Kuntić.
Gost večeri bio je legenda bunjevačke pisme, Zvonko Bogdan.
Na prelu svirao je Tamburaški orkestar pod upravom Antuna Letića Nuneta i Miće Predraškog.
Održan je izbor najlipše prelje četvrtog „BUNJEVAČKOG DIVOJAČKOG PRELA”Subotica.
Prvo misto osvojila je Zorica Kovačević, ćerka vlasnika „sale ZORICA” i člana FA KUD „Bunjevka”Subotica.
Folklorna sekcija KUD „Bunjevka” izvela je tri spleta „Bunjevački igara” stručni rukovodioc i koreograf Željko Stantić.
Održalo se i takmičenje „Ko će više pojist fanaka” di je prvo misto osvojio Miroslav Grabovac iz Ljutova - član FA Bunjevka.
Uz bogatu tombolu gosti su se zabavili do kasno u noć.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
2002. god. Dramska amaterska grupa „Bunjevka” izvela je premijeru na XXXV „Smotri dramski amatrski igara” (SDAI) u Bajmaku 2002. g. po tekstu, scenariju i režiji Kate Kuntić. Ovo je bila druga pozorišna pridstava koju je izvela ADG „Bunjevka” (prvu pozorišnu pridstavu izvela je Dičija dramsko amaterska grupa „Bunjevka” Tavankut, po tekstu, scenariju i režiji Kate Kuntić u Domu kulture u Tavankutu 1998. g.)
Pridstava „Bunjevalko divojačko prelo” bila je osnova za mnoge skečeve na temu „Bunjevačkog prela” u poslednji 20 godina. Pridstava je dobro prihvaćena od publike a žiri je dodelio priznanja:
- Prvo misto za žensku dramsku ulogu Kati Vajhand na XXXV SDAI u Bajmaku
- Prvo misto za najbolju mušku ulogu Zoliki baki XXXV SDAI u Bajmaku
- Prvo misto za najbolju kostimografiju (kostimograf Kata Kuntić) XXXV SDAI u Bajmaku
- Prvo misto za debitantsko izvođenje pozorišne pridstave na XXXV SDAI u Bajmaku
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
5.
Peto „BUNJEVAČKO DIVOJAČKO PRELO 2002.” Subotici, u prostorijama sale „ZORICA”, Subotica, sa bogatim kulturnim programom:
Sa skečom „Iđemo na bunjevačko prelo” članovi Dramskog ansambla KUD „Bunjevka” otvorila su I započeli program prela. Pod rukovodstvom, po tekstu i režiji Kate Kuntić.
Gost večeri bio je legenda bunjevačke pisme, Zvonko Bogdan.
Gosti na prelu, zvanice došli su Bunjevci iz Mađarske, Baje i Dušnoka, Bunjevci iz UG „Bunjevačko kolo” Sombor i „Bunjevačke matice” Subotica.
Na prelu svirao je Tamburaški orkestar pod upravom Antuna Letića Nuneta i Miće Predraškog.
Održan je izbor najlipše prelje petog „BUNJEVAČKOG DIVOJAČKOG PRELA” Subotica.
Prvo misto osvojila je Marijana Kuntić, članica FA KUD „Bunjevka” Subotica.
Dva ansambla Folklorne sekcije KUD „Bunjevka” (dičiji i reprezentativan) izveli su po dva spleta „Bunjevački igara” stručni rukovodioci i koreografi Kristina Kuntić i Željko Stantić.
Održalo se i takmičenje „Ko će više pojist fanaka” trću godinu za redom prvo misto osvojio Miroslav Grabovac iz Ljutova - član FA Bunjevka. Pojide I po 7-8 fanaka.
Uz bogatu tombolu gosti su se zabavili do kasno u noć.
 |
 |
6.
Šesto „BUNJEVAČKO DIVOJAČKO PRELO 2003.” Subotici KUD „Bunjevka” Subotica, u zajednićkoj organizaciji sa Bunjevačkom maticom organizovala je u prostorijama „Doma Vojske Jugoslavije” u Subotica, sa bogatim kulturnim programom:
Sa skečom „Iđemo na bunjevačko prelo” članovi Dramskog ansamla KUD „Bunjevka” otvorila su i započeli program prela. Pod rukovodstvom, po tekstu i režiji Kate Kuntić.
Gost večeri bio je legenda bunjevačke pisme, Zvonko Bogdan.
Gosti na prelu, zvanice došli su Bunjevci iz „Bunjevačke matice” kao i gosti i zvanice iz društvenog i političkog života Subotice.
Tamburaški orkestar „Sledbenici Tumas Pere Haje” I solista Tamara Babić, pod upravom dr Josipa Stantića.
Održan je izbor najlipše prelje šestog „BUNJEVAČKOG DIVOJAČKOG PRELA” Subotica.
Prvo misto osvojila je Marija Vojnič Tunić, članica FA KUD „Bunjevka” Subotica.
Folklorni ansambl KUD „Bunjevka” izveli su dva spleta „Bunjevački igara” stručni rukovodioc i koreograf Željko Stantić.
Uz bogatu tombolu gosti su se zabavili do kasno u noć.
 |
 |
 |
 |
 |
7.
Sedmo „BUNJEVAČKO DIVOJAČKO PRELO 2006” KUD „Bunjevka” Subotica organizovala je u prostorijama „Udruženje zanatlija” Subotica, Petefi Šandora 8 sa bogatim kulturnim programom:
Sa skečom „Iđemo na bunjevačko prelo” članovi Dramskog ansamla KUD „Bunjevka” otvorila su i započeli program prela. Pod rukovodstvom, po tekstu i režiji Kate Kuntić.
Gosti na prelu, zvanice došli su Bunjevci iz „Bunjevačke matice” kao i gosti i zvanice iz društvenog i političkog života Subotice.
Tamburaški orkestar „Tajna” pod upravom Nebojše Kovačića.
Održan je izbor najlipše prelje sedmog „BUNJEVAČKOG DIVOJAČKOG PRELA” Subotica.
Prvo misto osvojila je Marijana Kuntić, članica FA KUD „Bunjevka” Subotica.
Folklorni ansambl KUD „Bunjevka” izveli su dva spleta „Bunjevački igara” stručni rukovodioc i koreograf Željko Stantić.
Uz bogatu tombolu gosti su se zabavili do kasno u noć.
8.
Amaterski dramski ansambl „Bunjevka” 2008. g. gostovali su na „Bunjevačkom prelu” u Somboru u organizaciji UG „Bunjevačko kolo” di su izveli skeč „Bunjevačko prelo”
 |
 |
Osmo „BUNJEVAČKO DIVOJAČKO PRELO 2009.” KUD „Bunjevka” Subotica u zajedničkoj organizaciji sa Bujevačkom maticom, Subotica, organizovala je u velikoj Sali, restorana hotela Galerija u Subotici uz bogati kulturni programo:
Sa skečom „Iđemo na bunjevačko prelo” članovi Dramskog ansamla KUD „Bunjevka” otvorila su i započeli program prela. Pod rukovodstvom, po tekstu i režiji Kate Kuntić.
Gosti na prelu i zvanice došli su iz drugih bunjevačkih udruženja kao i gosti i zvanice iz društvenog i političkog života Subotice.
Sviro je Tamburaški orkestar pod upravom Antuna Letića Nuneta.
Održan je izbor najlipše prelje osmog „BUNJEVAČKOG DIVOJAČKOG PRELA” Subotica.
Folklorni ansambl KUD „Bunjevka” izveli su dva spleta „Bunjevački igara” stručni rukovodioc i koreograf Slavica Zvekanov.
Uz bogatu tombolu gosti su se zabavili do kasno u noć.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Bunjevački nacionalni praznik „Dan bunjevačkog prela”, Spartak 2011. / Etno postavka „Bunjevačko prelo” KUD „Bunjevka” Subotica
NSBNM od osnivanja pa sve do 2011. g. obilužavo je bunjevački nacionalni praznik „Dan bunjevačkog prela” kroz svečanu sidnicu u Velikoj vićnici Gradske kuće u Subotici.
Od 2011. godine bunjevački nacionalni praznik „Dan bunjevačkog prela” organizuje se u restoranu „Spartak” u Subotici.
KUD „Bunjevka” učestvovala je na prelima kroz Izbor najlipše prelje i etno postavkom „Bunjevačko prelo”.
Članica KUD „Bunjevka” Danijela Gabrić – Najlipša prelja „Dan bunjevačkog prela 2014. g.”
Od 2013. - 2022. godine
Bunjevački nacionalni praznik „DAN BUNJEVAČKOG PRELA”
u organizaciji NSBNM u restoranu „Spartak” u Subotici
KUD „Bunjevka” u zajedničkoj organizaciji sa NSBNM, nosila je dio organizacije kulturnog programa:
- Sa skečom „Iđemo na bunjevačko prelo” u izvođenju članova Dramskog ansamla KUD „Bunjevka” otvorili bi i započeli program prela. Po tekstu i režiji Kate Kuntić.
- Domaćini prela dočekivali bi goste na prelu, zvanice Varoške uprave i Severnobačkog okruga, došli bi i Bunjevci iz Mađarske, Sombora i okoline, naši subotičani i svi okolni mista. Uvik se tražila karta više.
- Obično su goste zabavljali Tamburaški orkestar „Tajna” pod upravom Nebojše Kovačića koji su uz bogat repertoar zabavljali goste.
- U početku programa proglašena je „Najlipša preljska pisma”.
- Tradicionalno svake godine organizovalo se i izbor za najlipšu prelju „Dana bunjevačkog prela”.
- Folklorni ansambl KUDŽ „Bratstvo” il KUD „Aleksandrovo” izveli bi po dva-tri spleta „Bunjevački igara”.
- Uz bogatu tombolu gosti su se zabavili do kasno u noć.
KUD „Bunjevka” Subotica
Bunjevački nacionalni praznik „DAN BUNJEVAČKOG PRELA”
Restoran „Spartak” Subotica 2014.
 |
 |
 |
 |
KUD „Bunjevka” Subotica
Bunjevački nacionalni praznik „DAN BUNJEVAČKOG PRELA”
Restoran „Spartak” Subotica 2014.
 |
 |
 |
 |
X Panel konferencija 2021.
„Usmeno narodno blago, običaji i tradicija bački Bunjevaca„ - KUD „Bunjevka”
Običaj „Bunjevačko prelo”, u „Etno kući Kuntić” u Subotici
U programu su učestvovali:
Amaterska dramska grupa „Bunjevka”, KUDŽ „Bratstvo” Subotica, Orkestar pod upravom Vlastimira Stanimirovića.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
U pripremi je, tridesetogodišnji detaljan digitalizovan izvištaj KUD „Bunjevka”, Subatica.
U prilogu: Digitalna prezentacija kulturnog nasliđa bački Bunjevaca na temu „Bunjevačko prelo”
Subatica, 21.12.2025. godine
Autor: Kata Kuntić
[1] Joso Šokčić, Subotica pre i posle oslobođenja, Subotica 1934, str: 28-32
[2] Bela Duranci, „O bunjevačkoj nošnji” Subotičke noviname od 07.08.1998 .g.